// sonificación · bioloxía molecular · arte sonoro
O son do SARS-CoV-2
O rumor da pandemia
Desde o comezo da pandemia, a relación entre ciencia, tecnoloxía e creación artística xerou proxectos tan sorprendentes como suxestivos. Un dos máis coñecidos foi o desenvolvido no MIT por un equipo liderado por Markus J. Buehler e no que participou o investigador Chi Hua Yu: un sistema capaz de traducir secuencias de proteínas en estruturas sonoras e, en certo modo, percibilas como música.
Introdución
O obxectivo non era unicamente estético. Tratábase tamén de buscar novas formas de representar, analizar e mesmo deseñar proteínas empregando ferramentas computacionais e modelos de intelixencia artificial.
A idea de partida resulta fascinante: se as proteínas son estruturas complexas organizadas segundo patróns físicos e químicos, quizais esas relacións poidan expresarse non só en gráficos ou modelos tridimensionais, senón tamén en formas audibles. O sistema desenvolvido no MIT converte características dos aminoácidos e da estrutura proteica en parámetros sonoros, de maneira que a proteína deixa de ser un obxecto silencioso e inmóbil para transformarse nunha especie de arquitectura vibratoria perceptible polo oído humano. Como explicaba Buehler, o proceso sería algo así como traducir un conxunto de instrucións en forma material: pasar dun código a unha estrutura, e desa estrutura a outra linguaxe, neste caso a sonora.
No contexto do SARS-CoV-2, esta liña de investigación adquiriu unha resonancia especial. O equipo aplicou este método á proteína espícula do coronavirus, xerando unha representación sonora baseada nas súas propiedades vibracionais e estruturais. Máis alá da curiosidade mediática, a proposta abría unha vía alternativa para pensar a bioloxía molecular: non só como imaxe ou fórmula, senón tamén como patrón temporal, frecuencia, ritmo e relación.
Procedemento algorítmico
As proteínas son moléculas fundamentais para a vida. Están formadas por cadeas de aminoácidos e desempeñan funcións estruturais, mecánicas e bioquímicas decisivas. O método de Buehler e o seu equipo parte da idea de asignar aos vinte aminoácidos naturais unha serie de correspondencias sonoras, construíndo así unha sorte de escala de vinte tons. A partir desa tradución, as secuencias proteicas poden converterse en composicións audibles que conservan información sobre a súa organización interna.
O máis interesante deste procedemento é que non se limita a unha simple metáfora musical. Segundo os autores, a sonificación permite captar regularidades, diferenzas e afinidades entre familias de proteínas. Determinadas estruturas secundarias, como as hélices alfa ou as láminas beta, presentan patróns recoñecibles dentro da tradución sonora. Isto suxire que o oído, convenientemente adestrado ou asistido por algoritmos, podería converterse tamén nun instrumento de exploración científica.
A partir destas representacións sonoras, o equipo empregou modelos de intelixencia artificial para analizar grandes conxuntos de "melodías" derivadas de proteínas. O sistema podía introducir pequenas variacións nesas secuencias musicais ou xerar outras novas e, posteriormente, traducilas de volta a secuencias proteicas. Deste xeito, a música non era só unha forma de ilustración, senón un espazo intermedio de deseño no que explorar novas posibilidades estruturais. Nun dos casos máis citados, o método aplicouse ao estudo de proteínas relacionadas coa seda de araña, un dos materiais biolóxicos máis resistentes coñecidos.
Desde un punto de vista estético, os resultados poden parecer extraños a quen espere unha música baseada nos códigos harmónicos tradicionais. Porén, a súa escoita remite ás veces a paisaxes próximas ao minimalismo, á música experimental ou ás texturas repetitivas da electrónica contemporánea. Non é casualidade: aquí a música non nace dunha vontade expresiva convencional, senón da tradución dun comportamento material. O son convértese así nunha extensión perceptiva da estrutura da materia.
Materia, vibración e escoita
Un dos aspectos máis suxestivos desta investigación é a idea de que a materia non é, en realidade, algo inmóbil. Tal como sinala Buehler, unha molécula representada nun libro adoita parecer estática, cando en verdade está sometida a movementos e vibracións continuas. A sonificación permítelle ao investigador, e tamén ao público, acceder de forma intuitiva a esa dimensión dinámica da materia. Non se trata de afirmar que a proteína "soe" literalmente como a escoitamos, senón de construír unha tradución coherente das súas propiedades físicas a un dominio audible.
Nese sentido, a proposta ten algo de ponte entre disciplinas. Ciencia, arte, computación e percepción conflúen nun mesmo xesto: escoitar a materia para comprendela doutro modo. Esa é probablemente a maior virtude do proxecto. Non tanto a promesa espectacular de "converter o virus en música", senón a posibilidade de abrir novas formas de coñecemento e de imaxinación científica.
Un proxecto entre divulgación e experimentación
En 2019, o MIT informou tamén da creación dunha aplicación gratuíta para Android chamada Amino Acid Synthesizer, pensada para reproducir sons asociados aos aminoácidos e experimentar con estas traducións musicais. Hoxe, a referencia histórica á aplicación segue aparecendo en fontes divulgativas e académicas, aínda que a súa dispoñibilidade actual nas tendas oficiais non resulta tan clara nin tan visible como daquela.
En calquera caso, o máis valioso do proxecto non era a aplicación en si, senón a consolidación dunha idea máis ampla: a de que a sonificación pode ser unha ferramenta útil tanto para a investigación científica como para a creación artística. No caso do SARS-CoV-2, ese xesto tivo ademais unha dimensión simbólica moi poderosa: facer audible o invisible, dar forma temporal ao que para a maioría da poboación só existía como ameaza abstracta, estatística ou imaxe microscópica.
Fonte básica
- MIT News, "Translating proteins into music, and back" (26 de xuño de 2019).
- Yu, C. H. et al., "A Self-Consistent Sonification Method to Translate Amino Acid Sequences into Musical Compositions and Application in Protein Design Using Artificial Intelligence", ACS Nano (2019).
- Buehler, M. J., "Nanomechanical sonification of the 2019-nCoV coronavirus spike protein through a materiomusical approach" (2020).